Het kleine talenlexicon: de Chinese talen

De Chinese talen vormen een hoofdtak van de Sino-Tibetaanse taalfamilie, maar zijn toch zo verschillend dat sprekers elkaar mondeling nauwelijks kunnen verstaan. Naast het Standaardchinees, dat is afgeleid van het Mandarijn, de grootste Sinitische (Chinese) taal, bestaan er nog negen andere Chinese talen die als "dialecten" worden aangeduid (Mandarijn, Jin, Wu, Hui, Xiang, Gan, Hakka, Yue (Kantonees), Pinghua en Min). De verschillen tussen deze "dialecten" zijn echter soms zo groot dat ze ook als zelfstandige talen zouden kunnen worden beschouwd.

Voor bovenregionale communicatie wordt in China meestal het Standaardchinees (Mandarijn) gebruikt en regionaal ook het Kantonees. Dat zijn ook de twee talen die (in dit geval licht onjuist) als variëteiten onder "Chinees" in ons stemmenbestand te vinden zijn.

Maar ook al kunnen de sprekers van de verschillende Chinese talen elkaar grotendeels niet verstaan, schriftelijk begrijpen ze elkaar wel: ook als een begrip totaal verschillend wordt uitgesproken, bestaat er meestal in alle dialecten hetzelfde schriftteken voor. Zo wordt het woord "hand" in het Standaardchinees uitgesproken als "shǒu" en in het Kantonees als "sa:u˧˥", maar in beide talen geschreven als 手. Zonder dit zogeheten logografische schrift (eenvoudig gezegd staat elk teken voor een begrip) zouden de woorden in de verschillende Chinese talen, net als bij talen met het Latijnse alfabet, ook verschillend, volgens de klank, worden geschreven.  Anderzijds betekent dit systeem natuurlijk ook dat lezers van de Chinese talen minstens 4000 tot 5000 schrifttekens moeten leren om teksten met uiteenlopende inhoud te kunnen lezen. Voor een krant volstaan al ca. 2000 tekens. In totaal zijn er echter meer dan 100.000 tekens.

De Chinese talen zijn zogeheten toontalen. Het aantal tonen is historisch veranderd en verschilt ook nu nog. Het Standaardchinees heeft bijvoorbeeld vier tonen. De eerste toon wordt gelijkblijvend hoog uitgesproken, de tweede stijgend, de derde eerst dalend en dan stijgend en de vierde sterk dalend. Zo kan het morfeem "ma" afhankelijk van de toon "moeder", "hennep", "paard" of "schelden" betekenen. Deze begrippen hebben weliswaar vier verschillende schrifttekens, maar die vertegenwoordigen allemaal het morfeem "ma". Omdat de betekenis afhankelijk van de toon sterk kan verschillen, is het beheersen van die tonen erg belangrijk. Want wie wil nu de reactie meemaken als je je moeder een paard noemt?

Historisch is de oorspronkelijke verspreiding van de Chinese taal moeilijk te onderzoeken. De talen van de buurstaten van het oude China zijn vrijwel onbekend. Maar al enkele eeuwen voor Christus zijn er aanwijzingen voor de opsplitsing van de Chinese taal in dialecten.

Sinds de schrifthervorming van 1958 gebruikt men in de Volksrepubliek China vereenvoudigde tekens (simplified), terwijl in Hongkong en Taiwan nog steeds de traditionele tekens worden gebruikt. Ook andere talen, zoals het Japans, gebruikten oorspronkelijk de Chinese tekens. In Japan werden echter al in 1946 eigen, vereenvoudigde tekenvormen ingevoerd.

In het algemeen kun je zeggen dat het concept van de Chinese talen sterk verschilt van andere talen. Zo wordt in de taalkunde een verwantschap met andere talen buiten de  Tibeto-Birmaanse taalfamilie over het algemeen niet erkend. Ons artikel kan daarom ook maar een taalkundig vereenvoudigde en beknopte inkijk geven in deze fascinerende talen.

Feiten over de Chinese talen:

• Verspreiding: Volksrepubliek China, Taiwan (Republiek China),  Singapore, Indonesië, Maleisië, Thailand, Vietnam, Filipijnen, VS
• Officiële taal in: Singapore, Taiwan en de Volksrepubliek China
• Een van de zes officiële talen van de Verenigde Naties (VN)
• Sprekers: ca. 1,3 miljard (meest gesproken moedertaal)
• Taalcodes: zh (ISO 639-1), chi (ISO 639-2, B), zho (ISO 639-2, T), zho(ISO 639-3)
• Taalkundige classificatie: Sino-Tibetaanse talen - Sinitische (Chinese) talen

Foto: powerstock - fotolia.com