Het kleine talenlexicon: de Luxemburgse taal

Lëtzebuergesch is de nationale taal en naast Duits en Frans een van de officiële talen van het Groothertogdom Luxemburg. Pas sinds 1984 is het Luxemburgs echter officieel de nationale taal. Toch wordt de taal in Luxemburg als moedertaal beschouwd en is ze daarom ook de officiële omgangstaal. Officiële documenten worden daarentegen meestal in het Frans opgesteld. Op school wordt vanaf de eerste klas lesgegeven in het Luxemburgs en het Standaardduits, waarbij kinderen in het Standaardduits leren lezen en schrijven. Vanaf de eerste of tweede klas wordt ook Frans onderwezen.

Taalkundigen zijn het er echter niet over eens in hoeverre je het Luxemburgs een standaardtaal kunt noemen. Enerzijds is het een Middelduitse taalvariëteit, anderzijds bestaat het in een soevereine staat. In 1946 werd een officiële spelling van het Luxemburgs ingevoerd – zij het zonder succes – . In 1976 werd bij een tweede poging een officiële schoolspelling vastgesteld, die op haar beurt in 1999 werd hervormd. Toch wordt de taal vooral mondeling doorgegeven en minder als schrijftaal gebruikt. Er bestaat wel een zogeheten dialectcontinuüm met de Moezelfrankische dialecten van het Saarland en de regio rond Trier.

In de eerste grondwet van Luxemburg uit 1848 werd de Luxemburgse taal nog niet genoemd. Er bestond een vrije keuze tussen Duits en Frans als taal. Door de toenemende industrialisatie en een zekere welvaart dankzij de staalindustrie ontstond er steeds meer nationaal bewustzijn, dat nog werd versterkt door de bezetting van het land door Duitse troepen tijdens de Eerste Wereldoorlog. Extra betekenis kreeg het Lëtzebuergesch tijdens het naziregime. Luxemburg moest bij het Duitse Rijk worden ingelijfd, zodat Duits de enige officiële taal was. Het Luxemburgs was weliswaar niet verboden, maar het gebruik ervan was een teken van afkeer van de Duitse bezetter. Daarmee valt misschien ook de sterkere oriëntatie op het Frans na de Tweede Wereldoorlog te verklaren.

De meeste radio- en televisiezenders in Luxemburg zenden uit in het Luxemburgs, terwijl de meeste gedrukte media vooral artikelen in het Standaardduits publiceren. Frans neemt daar nog geen 20 % in beslag en Luxemburgs ca. 3 %.

Door de nauwe verwantschap met het Standaardduits zijn veel woorden uit de Luxemburgse woordenschat verwant aan het Duits. Sommige woorden komen niet in het Standaardduits voor, maar wel in andere Duitse dialecten. Ook het Frans heeft het Luxemburgs sterk beïnvloed. Dat is vooral terug te voeren op de tijd van Napoleon. Voorbeelden zijn “Fotell” (Frans “fauteuil”, Duits “Sessel”), “Vakanz” (Frans “vacances”, Duits “Urlaub”, vakantie) of “Forchette” (Frans “fourchette”, Duits “Gabel”, vork).

De Luxemburgse taal gebruikt het Latijnse alfabet, aangevuld met de letters ä, ë en é, ö en ü. Binnen de EU is het Luxemburgs een van de minderheidstalen, maar geen van de officiële talen.

Feiten over de Luxemburgse taal:

• Verspreiding: Luxemburg, zuidwestelijke Eifel (Bitburg, Duitsland), Moezeldal (Trier, Duitsland), delen van België, delen van Lotharingen (Frankrijk), westelijke delen van het Saarland (Duitsland)
• Officiële taal in: Luxemburg
• Sprekers: bijna 400.000
• Taalcodes: lb (ISO 639-1), ltz (ISO 639-2), ltz (ISO 639-3)
• Taalkundige classificatie: Indo-Europees – Germaans – West-Germaans – Hoogduits – Middelduits – West-Middelduits – Middelfrankisch – Moezelfrankisch – Luxemburgs

Foto: Sergii Figurnyi – Adobe Stock